Dit zegt dé menopauze-expert van Michelle Obama over de overgang

Waar staan we op dit moment, wereldwijd, als het gaat om de zorg voor vrouwen in de overgang? Is er vooruitgang, of lopen we nog steeds hopeloos achter? 

‘Er is absoluut vooruitgang, maar we zijn er nog lang niet. In de meeste landen ontbreekt het nog altijd aan serieuze aandacht voor vrouwen in deze levensfase. Veel artsen hebben tijdens hun opleiding nauwelijks iets geleerd over de overgang, laat staan over de jaren ervoor, de perimenopauze, waarin klachten vaak al heftig kunnen zijn. Er is meer onderzoek nodig, meer onderwijs, betere voorlichting. Tegelijkertijd zie ik dat het gesprek op gang komt. Vrouwen beginnen vragen te stellen, te delen wat ze doormaken, zich uit te spreken. Dat is hoopvol. Want zolang we doen alsof de overgang een onbeduidend detail is in het leven van een vrouw, verandert er niets.’  

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Hoe kan het dat de overgang zó lang is afgedaan als iets waar je gewoon even doorheen moet? Terwijl de levens van miljoenen vrouwen erdoor worden beïnvloed? 

‘Dat heeft alles te maken met de manier waarop er historisch gezien naar vrouwen is gekeken in de medische wereld. Vrouwenklachten werden structureel geminimaliseerd. ‘Hysterisch’ was ooit een officiële diagnose, laten we dat niet vergeten. Als het over de overgang ging, werd het frame al snel: ‘dat hoort er nu eenmaal bij’. Terwijl we het hier hebben over een ingrijpende hormonale transitie die effect heeft op álle systemen in je lichaam, van je hersenen tot je hart. Als een man dit zou overkomen, zouden we het behandelen als een medisch noodgeval.’  

Tijdens de overgang daalt de afname van oestrogeen en progesteron in het lichaam van vrouwen. Wat doet dat met onze gezondheid, op de langere en de kortere termijn? 

‘Heel veel. Het verlies van oestrogeen en progesteron blijkt een keerpunt in de gezondheid van vrouwen. Zonder deze hormonen stijgt het risico op hartziekten, botontkalking, diabetes type 2, dementie. We weten inmiddels dat oestrogeen beschermt, op allerlei fronten. Zodra dit hormoon verdwijnt, ben je als vrouw kwetsbaarder. Dat maakt het dus extra belangrijk om de overgang niet af te doen als ‘gewoon een fase’, maar als iets waar je beleid op moet maken. Voor jezelf, maar ook als samenleving.’  

Opvliegers zijn van oudsher het bekendste symptoom van de overgang. Is dat terecht? 

‘Nee. Opvliegers krijgen veel aandacht, maar zijn vaak niet het grootste probleem. Veel vrouwen melden geheugenproblemen, concentratieverlies, brain fog. Ze herkennen zichzelf niet meer. En dan hebben we het nog niet eens gehad over de spierafbraak, gewichtstoename rond de buik, slaapproblemen, angst en somberheid, andere klachten die veel voorkomen. Iedereen reageert anders op de overgang en dat maakt het lastig: er is geen standaard recept. Maar het idee dat het vooral draait om opvliegers, is echt achterhaald.’ 

Veel artsen raden vooral leefstijlaanpassingen aan bij overgangsklachten. Hoe belangrijk zijn die? 

‘Ze zijn absoluut belangrijk. Voeding, beweging, slaap en stress zijn allemaal factoren die bepalen hoe je je voelt tijdens deze fase. Als je daarmee aan de slag gaat, kan dat zeker iets veranderen. Niet alleen aan hoe je je voelt, maar ook aan hoe je veroudert. Tijdens de overgang verlies je spiermassa, vertraagt je stofwisseling en verandert je vetverdeling. Als je blijft eten en bewegen zoals je altijd deed, loop je vast. Een anti-inflammatoir dieet, rijk aan vezels, gezonde vetten, voldoende eiwitten, helpt om ontstekingen laag te houden. Krachttraining ondersteunt je spiermassa, slaap herstelt je brein en stressmanagement voorkomt hormonale pieken en dalen. Leefstijlaanpassingen zijn geen trucje om de symptomen te verbloemen, het is een relevante ondersteuning van je hele systeem in een fase waarin dat keihard nodig is.’ 

Maar met alleen leefstijlaanpassingen kom je er meestal niet, toch? 

‘Leefstijl is niet alles. Het wordt soms gepresenteerd als dé oplossing, terwijl dat niet eerlijk is. Je kunt nog zo gezond eten of braaf aan krachttraining doen, maar als je hormonen compleet instorten, is dat niet genoeg. Vrouwen moeten toegang hebben tot álle vormen van zorg, inclusief hormoontherapie als dat nodig is. Leefstijl legt een belangrijke basis, maar is geen vervanging voor medische ondersteuning.’ 

Zou het medisch gezien verstandig zijn als alle vrouwen rond hun 40e starten met hormoontherapie?  

‘Niet per se iedereen, maar voor veel vrouwen is het wel de moeite waard om het serieus te overwegen zodra de eerste klachten zich aandienen. Dat is vaak al rond hun 42e of 43e, de periode die we tegenwoordig de perimenopauze noemen. We weten uit onderzoek dat vrouwen die vroeg starten met hormoontherapie vaak beter beschermd zijn tegen hart- en hersenziekten. De timing is dus belangrijk. Begin je er pas ver na de menopauze mee, dan is dat effect veel kleiner. Maar het is individueel bepaald waar jij baat bij hebt. Geen vrouw is hetzelfde en je medische voorgeschiedenis is belangrijk. Mijn advies: bespreek het met een arts die je serieus neemt en echt verstand heeft van hormonale zorg.’  

Er bestaan veel misverstanden over hormoontherapie. Wat hoort u het vaakst? 

‘Het bekendste misverstand is dat je een hoger risico hebt op borstkanker. Dat klopt niet.  Als hormoontherapie goed wordt voorgeschreven, dat wil zeggen: op het juiste moment, in de juiste vorm en dosering, is het voor de meeste vrouwen veilig. Een ander misverstand is dat het alleen bedoeld is om opvliegers tegen te gaan. In werkelijkheid ondersteunt het je botten, je brein, je hart en je stofwisseling. En het kan ook psychisch verlichting geven. Vrouwen die jarenlang met angst, somberheid of extreme vermoeidheid rondliepen, bloeien soms op zodra hun hormoonbalans wordt hersteld. 

In Nederland zijn artsen vaak terughoudend met het voorschrijven van hormoontherapie. Als het al wordt voorgeschreven, is het meestal in lage dosis via een gel, spray of pleister. Is dat terecht of zouden de richtlijnen soepeler moeten zijn? 

‘Het streven is altijd: de laagst mogelijke dosis die effectief is. Maar wat niet klopt, is dat die dosis voor iedereen hetzelfde zou zijn. Wat voor de een voldoende is, doet voor de ander misschien niets. Daarom moeten richtlijnen ruimte geven voor maatwerk. Je wilt artsen die kijken naar de vrouw tegenover hen: hoe voelt zij zich, wat is haar medische achtergrond, wat heeft ze nodig om goed te functioneren? Een standaardprotocol waar niet van kan worden afgeweken past daar niet bij.’  

Er is veel terughoudendheid rond orale hormoontherapie, terwijl een pilletje slikken veel makkelijker is dan smeren met een gel of rondlopen met een pleister. Wat zeggen de nieuwste inzichten over het verschil tussen orale en transdermale vormen van hormoontherapie? 

‘De meeste recente onderzoeken laten zien dat transdermaal oestrogeen, dus via de huid, in gel, spray of pleister, minder risico geeft op bloedstolsels of beroertes dan orale vormen. Dat komt doordat deze vormen van hormoontherapie de lever omzeilen. Daarom is het vaak de veiligste optie, zeker voor vrouwen met hart- en vaatrisico’s. Tegelijkertijd geldt: niet elke vrouw absorbeert hormonen via de huid even goed. Daarom is het belangrijk dat je samen met je arts monitort of het werkt. Er is niet één vorm die beter is voor iedereen. Het moet aansluiten bij wat jouw lijf nodig heeft.’ 

Bekijk ook

Vrouwen hoeven de helft minder te sporten voor een gezond hart, volgens onderzoek | Happy in Shape

Ze hoeven maar half zo lang te sporten voor hetzelfde effect. Iets dat veel zegt over hoe verkeerd onze fitnessnormen zijn afgesteld.

Tegenover de vrouwen die voor hormoontherapie zijn, staat een grote groep die zegt dat je juist sterker en krachtiger wordt als je de overgang op een natuurlijke manier doorleeft. In welk ‘kamp’ bevind jij je?  

‘Ik heb respect voor iedere vrouw die haar eigen pad kiest. Maar ik vind wel dat we elkaar daarin niet moeten veroordelen. Het idee dat je ‘er maar doorheen moet’ is hardnekkig en eerlijk gezegd nogal seksistisch. We zeggen toch ook niet tegen iemand met een te traag werkende schildklier: zet even door? Of tegen iemand met diabetes: gewoon even op je tanden bijten, dan word je vanzelf weer beter? De overgang is een medische gebeurtenis met echte, meetbare gevolgen. En daar bestaan effectieve behandelingen voor. Waarom zou je uit principe afwijzen? 

De Nederlandse richtlijn zegt: stoppen met hormonen na vijf jaar of uiterlijk als je 60 bent. Wat gebeurt er met je lijf als je stopt? 

‘Dat verschilt enorm per persoon. Sommige vrouwen stoppen en merken nauwelijks verschil. Anderen vallen keihard terug in hun klachten: vermoeidheid, opvliegers, depressieve gevoelens, slapeloosheid. Omdat we allemaal anders reageren, is een vaste einddatum niet helpend. Het zou veel logischer zijn om regelmatig te evalueren: hoe voel je je? Heb je nog baat bij de therapie? Zijn er nieuwe risico’s ontstaan? In de VS zijn we steeds meer gaan kijken naar de individuele situatie. Vrouwen kunnen doorgaan met hormoontherapie zolang het werkt, ze zich er goed bij voelen en er geen medische redenen zijn om te stoppen. Die ruimte geeft vrouwen rust. Je bent niet continu bezig met een deadline, maar met je kwaliteit van leven. Dat zou in Nederland ook een goed uitgangspunt zijn. 

Zou hormoontherapie een levenslange optie moeten worden, voor wie dat wil?  

‘We weten inmiddels dat lang gebruik van transdermale hormoontherapie, dus via de huid, bij veel vrouwen veilig is. Natuurlijk moet je regelmatig blijven controleren of het nog past bij je gezondheid, maar voor veel vrouwen zou het een prima levenslange optie kunnen zijn. Zeker als je klachten terugkomen zodra je stopt of als je risico loopt op ziektes waarbij oestrogeen een beschermende rol speelt. Er is geen reden om á priori te stoppen als het goed gaat.’ 

Wat is jouw advies voor al die vrouwen in de perimenopauze die zich niet serieus genomen voelen, last hebben van vage klachten en het gevoel hebben dat ze zichzelf kwijt zijn? 

‘Je verbeeldt het je niet. Je wordt niet gek. Je bent ook niet zwak. Je zit midden in een lichamelijk proces dat diep ingrijpt en je leven compleet op zijn kop kan zetten. Maar er is hulp en heel veel informatie. Je hebt recht op een arts die naar je luistert en met je meedenkt. Je hoeft dit niet alleen te doen en je hoeft er ook niet in te blijven hangen. Er komt een moment waarop je je weer helder, krachtig en jezelf voelt. Dat kan echt.’ 

Dit artikel verscheen in het meest recente nummer van Happy in Shape, dat sinds 26 september in de winkels ligt!